Cách đây tròn 120 năm, ngày 16/5/1906, Đại học Đông Dương – tiền thân của Đại học Quốc gia Hà Nội – được thành lập, đánh dấu sự ra đời của nền giáo dục đại học hiện đại đầu tiên ở Việt Nam. Sự xuất hiện của Đại học Đông Dương đã từng bước thay thế nền Nho học truyền thống bằng hệ thống tri thức khoa học, kỹ thuật và y học hiện đại; đồng thời đặt nền móng cho việc đào tạo bài bản nhiều lĩnh vực như y khoa, luật học, kỹ thuật… tại Việt Nam.
Sự ra đời của Đại học Đông Dương cũng góp phần hình thành một thế hệ trí thức mới mang tư duy khoa học, tinh thần lý tính và khả năng tiếp cận tri thức toàn cầu. Từ mái trường này, nhiều cựu sinh viên đã trở thành những nhân vật tiêu biểu của đất nước trên các lĩnh vực chính trị, khoa học, giáo dục, văn học, nghệ thuật… góp phần quan trọng vào tiến trình phát triển và hiện đại hóa quốc gia.
Năm 1945, thắng lợi của Cách mạng tháng Tám và sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã mở ra một kỷ nguyên mới của dân tộc. Trong bối cảnh ấy, ngày 15/11/1945, tại Giảng đường lớn của Đại học Đông Dương ở số 19 Lê Thánh Tông – nay là Giảng đường Ngụy Như Kon Tum – đã diễn ra Lễ khai giảng đầu tiên của nền giáo dục đại học Việt Nam độc lập với sự tham dự của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Tại buổi lễ lịch sử này, Bộ trưởng Bộ Giáo dục đầu tiên của nước Việt Nam mới, Giáo sư Nguyễn Văn Huyên, đã khẳng định vai trò của nền đại học mới đối với tương lai dân tộc, không chỉ trong công cuộc đấu tranh giành độc lập mà còn trong hành trình kiến tạo và phát triển văn hóa, tri thức của đất nước. Những tư tưởng được phát biểu tại lễ khai giảng ấy có thể xem như bản tuyên ngôn đầu tiên về sứ mệnh của ĐHQGHN – một trung tâm đào tạo, nghiên cứu và phụng sự quốc gia – và cho đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị.
Tiếp nối truyền thống đó, năm 1993, Đại học Quốc gia Hà Nội được thành lập theo Nghị định số 97/CP ngày 10/12/1993 của Chính phủ với sứ mệnh là đại học trọng điểm quốc gia, trung tâm đào tạo chất lượng cao, trình độ cao gắn với nghiên cứu khoa học, chuyển giao tri thức và công nghệ đa ngành, đa lĩnh vực; giữ vai trò nòng cốt và đầu tàu đổi mới của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam, từng bước vươn tầm khu vực và quốc tế.
Khẳng định vị thế đại học đa ngành hàng đầu Việt Nam
Sau 120 năm phát triển, từ tiền thân là Đại học Đông Dương, ĐHQGHN hôm nay đã không ngừng lớn mạnh, khẳng định vị thế là đại học hàng đầu Việt Nam với nhiều dấu ấn tiên phong trong đào tạo, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.
Khi mới thành lập, ĐHQGHN chỉ có 3 trường đại học thành viên là Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội và Trường ĐH Sư phạm Ngoại ngữ Hà Nội. Đến nay, ĐHQGHN đã cơ bản hoàn chỉnh cơ cấu đa ngành, đa lĩnh vực với 9 trường đại học thành viên, 3 trường trực thuộc và 6 viện nghiên cứu thành viên và trực thuộc.
Quy mô đào tạo của ĐHQGHN hiện đã đạt hơn 70.000 sinh viên, trong đó khối ngành kỹ thuật, công nghệ và khoa học sức khỏe chiếm khoảng 35%. Với cơ cấu đa ngành, đa lĩnh vực cùng quy mô đào tạo ngày càng mở rộng, ĐHQGHN đã phát triển mạnh mẽ từ nền tảng khoa học cơ bản để trở thành trung tâm đào tạo và nghiên cứu có tiềm lực toàn diện, đủ khả năng tham gia giải quyết các bài toán khoa học công nghệ trọng điểm của đất nước, kể cả ở những lĩnh vực then chốt như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và vi mạch, tự động hóa, vật liệu và năng lượng mới, hàng không vũ trụ, công nghệ sinh học…
Tính đến tháng 12/2025, toàn ĐHQGHN đã có 438 chương trình đào tạo, trong đó có 162 chương trình đào tạo bậc đại học, 160 chương trình đào tạo thạc sĩ và 116 chương trình đào tạo tiến sĩ.
Tiên phong đào tạo và bồi dưỡng nhân tài
ĐHQGHN là cơ sở giáo dục đại học đầu tiên của Việt Nam triển khai đào tạo trình độ sau đại học. Những luận án phó tiến sĩ đầu tiên (nay là tiến sĩ) và tiến sĩ khoa học đầu tiên của Việt Nam đã được bảo vệ tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội vào các năm 1976 và 1982.
Bên cạnh các chương trình đào tạo hệ chuẩn, ĐHQGHN sớm xây dựng những mô hình đào tạo đặc biệt nhằm phát hiện, bồi dưỡng và phát triển nhân tài. Năm 1997, lần đầu tiên tại Việt Nam, ĐHQGHN triển khai Dự án “Đào tạo cử nhân khoa học tài năng”; đến năm 2001, dự án được mở rộng và đổi tên thành “Đào tạo nguồn nhân lực tài năng”.
Học sinh Trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên nhiều năm liên tiếp khẳng định vị thế dẫn đầu khối trường chuyên của Việt Nam trên các đấu trường Olympic quốc tế và khu vực với tổng cộng 317 huy chương, gồm 83 huy chương vàng, 91 huy chương bạc và 79 huy chương đồng.
Từ năm 2006, ĐHQGHN bắt đầu áp dụng các yếu tố tích cực của phương thức đào tạo tín chỉ và đến năm 2010 đã triển khai toàn diện trong toàn hệ thống. Đến nay đã có hơn 5.000 sinh viên được cấp bằng kép và gần 1.000 sinh viên tốt nghiệp sớm từ một đến hai học kỳ.
Phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo
ĐHQGHN cũng là một trong những cơ sở giáo dục đại học đầu tiên của Việt Nam định hướng phát triển theo mô hình đại học nghiên cứu, gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo và nghiên cứu khoa học thông qua việc xây dựng, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh trong trường đại học.
Đến tháng 5/2026, toàn ĐHQGHN đã hình thành hàng trăm nhóm nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực, trong đó có 50 nhóm nghiên cứu mạnh được công nhận cấp ĐHQGHN. Các nhóm nghiên cứu này đóng vai trò quan trọng trong phát triển tiềm lực khoa học công nghệ, mở ngành đào tạo mới, thành lập các bộ môn và phòng thí nghiệm mới trong toàn hệ thống.
Từ năm 2018, lần đầu tiên hai Đại học Quốc gia của Việt Nam lọt vào top 1000 đại học tốt nhất trong bảng xếp hạng QS thế giới; đến năm 2025, ĐHQGHN vươn lên nhóm 851–900 thế giới. Cũng trong năm này, 12 lĩnh vực đào tạo của ĐHQGHN được xếp hạng quốc tế, trong đó nhiều lĩnh vực nằm trong nhóm 400-500 thế giới.
Đặc biệt, từ năm 2024, Trường ĐH Công nghệ trở thành trường đại học công lập đầu tiên của Việt Nam thực hiện miễn toàn bộ học phí và cấp học bổng cho học viên cao học và nghiên cứu sinh.
Hướng tới tương lai: Đại học nghiên cứu, đổi mới sáng tạo
Trong bối cảnh thế giới chuyển dịch mạnh mẽ sang nền kinh tế tri thức với những bước tiến đột phá về trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng sạch và chuyển đổi số, yêu cầu đặt ra đối với ĐHQGHN không chỉ là đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn phải giữ vai trò tiên phong trong phát triển các lĩnh vực khoa học công nghệ mũi nhọn.
Từ định hướng đó, những năm gần đây, ĐHQGHN đã tiên phong mở nhiều chương trình đào tạo mới trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, thiết kế vi mạch, công nghệ bán dẫn, khoa học dữ liệu, công nghệ nano, kỹ thuật năng lượng, công nghệ hàng không vũ trụ, robot, an toàn thông tin…
Gắn với việc triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 71-NQ/TW, từ năm 2025, ĐHQGHN tiếp tục chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình đại học nghiên cứu sang mô hình đại học nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, trong đó hoạt động đào tạo được gắn chặt hơn với nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Nhân dịp kỷ niệm 120 năm thành lập (1906–2026), tin tưởng rằng ĐHQGHN sẽ tiếp tục phát huy truyền thống tiên phong và đổi mới, khẳng định vị thế là đại học hàng đầu, nòng cốt của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam; hội nhập ngày càng sâu rộng với giáo dục đại học thế giới và tiếp tục nhận được sự quan tâm, đồng hành của Đảng, Nhà nước, các bộ, ngành và toàn xã hội để phát huy tối đa nội lực, thu hút mạnh mẽ các nguồn lực phát triển, từng bước hiện thực hóa khát vọng vươn tầm vào nhóm các đại học hàng đầu thế giới.
GS.TSKH Nguyễn Đình Đức – Nguyên Trưởng Ban Đào tạo ĐHQGHN, Nguyên Chủ tịch Hội đồng trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN